Mevzuat

Türkiye çeviri piyasası hakkında

“Çevirmen” unvanı ne yazık ki Türkiye’de korunan unvanlardan değildir. Yani, her isteyen kendi adının önüne “çevirmen” unvanını ekleyebilir. Hatta bir büro açabilir ve tabelasına “Çeviri Bürosu” yazdırabilir. Aslında aynı durum birçok ülke için de geçerlidir. Ama önemli bir farkla: Türkiye’de “yeminli çevirmen” unvanı da korumasız unvan iken diğer ülkelerde bu unvan koruma altına alınmıştır. Yani o ülkelerde herkes kendisine “yeminli çevirmen” diyemez. Türkiye’de ise isterse ilkokul diplomasına dahi sahip olmasın, herkes kendisine “yeminli çevirmen” diyebilir.

Bu sayfalarımızda kalitesiz çeviriyi tartışmıyoruz. Google ile arama yaptığınızda 2015 yılının ilk aylarında sayfası (boşluksuz 1000 karakter) 6-7 liraya dahi çeviri yaptırabilirsiniz. Yaptırdığınız çevirinin kalitesinden ne kadar emin olursunuz bilemeyiz. Eğer tercihiniz bu yöndeyse hayırlı olsun. Biz yalnızca kaliteli çeviri hizmeti ile ilgileniyoruz.

Temel sorun şudur: Ülkemizde kaliteli çeviri hizmeti satın almak isteyen kişiler ya da kurum ve kuruluşlar “kaliteli çeviri hizmeti” satın aldığından nasıl emin olacaktır? Ülkemizde kaliteli çeviri hizmeti satın almamızı güvence altına alan mekanizmalar mevcut mudur?

Kim takar çeviri kalitesini (mi)?

[devamı gelecek…]

Türkiye’de çeviri piyasasını düzenleyen mevzuat

Çeviri piyasasıyla ilgili araştırmalar fazla değildir. Ama piyasanın içinde bulunduğu koşullar konusunda Başbakanlık İdareyi Geliştirme Başkanlığı tarafından 2011 yılında yapılan bir araştırma bu konuda içinde bulunulan durumun güzel bir özetini yapmaktadır. Araştırma raporuna buradan erişilebilir.

Avrupa Birliği Bakanlığı da 2012 yılında çeviri sorunlarını ve çözüm yollarını tartışmak amacıyla bir girişim başlatmıştır.

“AB’ye katılım süreci ve Türkiye’nin uluslararası arenada artan rolü ile birlikte çeviri hizmetlerinin kapsamı ve önemi daha da artmaktadır. Bu bağlamda, Türkiye’nin AB üyeliğine hazırlanmasına yönelik çalışmaları yürüten Avrupa Birliği Bakanlığı, ülkemizin AB müktesebatını Türkçeye çevirme ve uzman mütercim yetiştirme yükümlülüğünden hareket ederek, çeviri alanında başta üniversitelerimizin olmak üzere sektörün ihtiyaçlarını ve sorunlarını ortaya koymak ve çözüm yollarını tartışmak amacıyla Avrupa Birliği Bakanı ve Başmüzakereci Egemen Bağış’ın da katılımlarıyla 9 Haziran 2012 tarihinde İstanbul’da bir “Çeviri Platformu” düzenlemiştir.”

Bu platformda sunulan bildirilere buradan erişilebilir.

 

1512 Sayılı Noterlik Kanunu

Noterlik Kanunun 60. maddesinde belirlenen noterlerin görevleri arasında  6. sırada “Belgeleri bir dilden diğer dile veya bir yazıdan başka bir yazıya çevirmek” de yer almaktadır.

Aynı kanunun 99. maddesi onaylı örneği çıkartılacak belgelerin çevrilmesi gerektiğini belirler:

Madde 99 – Örneği verilmesi istenen kağıt yabancı dilde yazılmışsa, evvela tercüme edilir; sonra bu bölüm hükümlerine göre örnek çıkarılarak her örneğe tercümesi iliştirilir ve bu yolda şerh verilir.

103. madde ise yeminli çevirmen tarafından çevrilen metnin nasıl düzenleneceğine ilişkin hükümler içerir.

ÇEVİRME İŞLEMİ :

Madde 103 – Bir dilden diğer dile veya bir yazıdan başka bir yazıya çevirme halinde, noter tarafından metnin altına bir şerh verilir.

Bu şerhin, noter yeminli tercüman kullanmışsa, tercümanın kimliğini ve adresini ihtiva etmesi ve altının, noter tarafından tarih yazılıp imzalanarak mühürlenmesi gereklidir.

104. madde başka bir yerdeki noterde çevri yaptırılması durumunda bulunulan yerdeki noterliğin aracılık etmesini hükme bağlar.

ÇEVİRMENİN BAŞKA YERDE YAPTIRILMASI :

Madde 104 – İlgilinin bulunduğu yerde noterlikçe çevirme yaptırılamazsa, o noterlik aracılığı ile başka yerdeki noterlikte çevirme yaptırılabilir.

112. maddede çeviri işlemlerinden harç alınacağı ve harcın miktarının Adalet Bakanlığı tarafından düzenlenecek tarife ile tespit olacağı bellirtilir.

ÜCRET TARİFESİ :

Madde 112 – Noterlerin yaptıkları işlemlere ait harç üzerinden hesaplanacak ücretleri ile vasiyetname ve vakıf senedi düzenlenmesinden alınacak ücretler, yazı, bir dilden diğer dile veya bir yazıdan diğer yazıya çevirme, karşılaştırma, tescil, emanetlerin saklanması ve kanunlarında harç, vergi ve resimlerden bağışık olduğu yazılı işlemler ile defter onaylanmasından ve kanunun ücret almayı öngördüğü sair işlemlerden alacakları ücretler ve noterlerle imzaya yetkili vekillerinin yol ödeneğinin miktarı, Türkiye Noterler Birliğinin mütalaası alındıktan sonra Adalet Bakanlığı tarafından düzenlenecek bir tarife ile tespit olunur.

Noterlik işleminin başka bir noter aracılığı ile yapıldığı hallerde, aracı notere ödenecek ücretler de tarifede gösterilir.

Son olarak sayfa hesabının harçlar kanunundaki esaslara göre yapılacağı  belirtilmiştir.

Madde 113 – Ücretlerin alınmasında sayfa hesabı Harçlar Kanunundaki esaslara göre yapılır.

 

Harçlar Kanunu

Harçlar Kanunu sayfa sayısının nasıl hesaplanacağını 135. maddede belirler.

Madde 135 – Harçlar sayfa üzerine hesap edildiği hallerde 20 satır bir sayfa ve 50 harf bir satır itibar olunur. Son
sayfa 20 satırdan eksik olsa da bir sayfa sayılır

Bugün birçok çeviri işletmesi bu hesabı kullanmaktadır. Dikkat edilirse maddede “50 harf” denilmektedir. Bu nedenle 20 x 50 harf, yani 1000 harf ya da bir başka değişle “boşluksuz 1000 karakter” bir sayfa sayılmakta ve çeviri ücretleri buna göre hesaplanmaktadır. Ayrıca Noter onaylayacağı sayfalar üzerinden hesap yaptığı için sayfa hesabında hedef metni temel almaktadır.

 

Noterlik Kanunu Yönetmeliği

Yönetmelik, noterlerin Noterlik Kanunu ile belirlenen çevirme görevlerini nasıl yerine getireceklerini düzenlemektedir.

Çevirme işlemleri

Madde 96 – Belgelerin bir dilden diğer dile veya bir yazıdan başka bir yazıya çevrilmesine ve noterlikçe onaylanmasına çevirme işlemi denir.

Noterin, çevirmeyi yapanın o dili veya yazıyı doğru olarak bildiğine, diplomasını veya diğer belgelerini görerek veya diğer yollarla ve hiçbir tereddüde yer kalmayacak şekilde kanaat getirmesi gerekir.

Noterlik Kanununun 75. maddesinin son fıkrası gereğince noter tercümana Hukuk Yargılama Usulü Kanununa göre and içirir. Bunun bir tutanakla belgelendirilmesi zorunludur. Bu tutanakta tercümanın adı, soyadı, doğum tarihi, iş adresi, ev adresi, tahsil derecesi, hangi dil veya dilleri, hangi yazıyı bildiği, noterin çevirenin bu dil ve dilleri veya yazıyı bildiğine ne suretle kanı sahibi olduğu, yemin biçimi ve tutanağın tarihini gösterir. Tutanağın altı noter ve tercüman tarafından imzalanır.

Kendisine çevirme yaptırılan kimselerin yemin tutanakları noterlik dairesinde özel bir kartonda saklanır. Noter, kartonunda yemin tutanağı bulunmayan bir kimseye çevirme yaptıramaz.

Noter tarafından ilgilisinden alınan çevirme ücretleri noterlik dairesinin gelirlerinden olup, yevmiye defterine gelir olarak kaydedilir. Noterin çevirene ödediği parada dairenin giderlerindendir.

Çevirme ücreti hesaplanırken, çevrilmesi istenilen yazının sayfaları değil, çevirme yapıldıktan sonra noter tarafından yazdırılan değerli kağıdın sayfa sayısı esas tutulacaktır.

Çevirme işleminin, ilgilinin bulunduğu yer noterliğinde yaptırılması mümkün bulunmayan hallerde, o noterlik aracılığı ile başka bir yer noterliğinde çevirme yaptırılabilir. Bu takdirde, ilgiliden ayrıca, aracılık ücreti de tahsil olunur.

İşte nasıl “yeminli tercüman” olunacağını belirleyen düzenleme budur. Noterde yemin ederek tutanak imzalayan kişiler daha sonra kendilerine “yeminli tercüman” demektedir. Oysa imzaladıkları yemin tutanağı sadece o noter tarafından onaylanan çevirileri için geçerlidir. Yani hiç kimsenin noterlik dışında ben yeminli çevirmenim deme hakkı olmadığı gibi bunu engelleyecek bir yasal düzenleme de maalesef bulunmamaktadır.

 

Noterlik Ücret Tarifeleri

Bu tarife her yıl Şubat ayının son günlerinde yayınlanmaktadır. 2014 yılı için şöyle bir tespit yapılmıştır:

Çevirme ücreti  

Madde 4 – 1512 sayılı Noterlik Kanunu’nun 103 üncü maddesi hükmü uyarınca, noter tarafından bir dilden diğer dile, bir yazıdan diğer yazıya çevrilen veya çevirtilen kağıtların her sayfasından  30,60 TL çevirme ücreti alınır.

Bir dilden diğer dile veya bir yazıdan diğer yazıya çevrilen veya çevirtilen kağıtların 10 veya daha az satırı içeren sayfalarından birinci fıkrada gösterilenin yarısı kadar ücret alınır.

2014 yılında 1000 boşluksuz karakterden sadece çeviri ücreti olarak 30,60 TL tahsil edilmiştir. Ancak bu miktarın üzerine başka bedeller, harçlar ve vergiler geldiğinden bir sayfa çevirinin noter tarafından onaylanma maliyeti 2014 yılında 82 TL’yi bulmaktadır.

Peki tüketicinin ödediği bu 82 liranın içinde yer alan 30,60 TL çeviri ücretini çevirmen mi alır? Hayır. Noterler Birliği’nin 21.01.2010 tarihli 7 nolu genelgesi çevirmenlere farklı oranlarda ödeme yapılması üzerine şöyle bir düzenleme getirmektedir:

Yönetim Kurulu kararına göre;
1- Çevirme işlemleriyle ilgili olarak, Noterlik Ücret Tarifesine göre tahakkuk eden çevirme ücretinin tamamının tahsil edilmesinden sonra, %50’si noterler tarafından tercümanlara ödenecektir.
2 – Bu ödeme nedeniyle de tercümanlardan, vergi mükellefi ise fatura, değilse gider makbuzu, serbest meslek mensubu ise serbest meslek makbuzu alınacak ve bu miktar gider olarak gösterilecektir.
3 – Buna ilişkin uygulama, 2010 yılına ait Noterlik Ücret Tarifesinin yürürlüğe gireceği 1 Mart 2010 tarihinde başlayacaktır.

Yani çevirmene sayfa başına 15,30 TL ödenecek ve çevirmen Notere bunun için fatura tanzim edecektir.

 

Ceza Muhakemesi Kanunu

CMK mahkemelerde yargılama süreci içinde hangi durumlarda çevirmene ihtiyaç duyulduğundan hareketle çevirilerin nasıl yapılacağını düzenler:

Tercüman bulundurulacak hâller

Madde 202 – (1) Sanık veya mağdur, meramını anlatabilecek ölçüde Türkçe bilmiyorsa; mahkeme tarafından atanan tercüman aracılığıyla duruşmadaki iddia ve savunmaya ilişkin esaslı noktalar tercüme edilir.

(2) Engelli olan sanığa veya mağdura, duruşmadaki iddia ve savunmaya ilişkin esaslı noktalar, anlayabilecekleri biçimde anlatılır.

(3) Birinci ve ikinci fıkra hükümleri, soruşturma evresinde dinlenen şüpheli, mağdur veya tanıklar hakkında da uygulanır. Bu evrede tercüman, hâkim veya Cumhuriyet savcısı tarafından atanır.(1)

(4) (Ek: 24/1/2013-6411/ 1 md.) Ayrıca sanık;

  1. a) İddianamenin okunması,
  2. b) Esas hakkındaki mütalaanın verilmesi,

üzerine sözlü savunmasını, kendisini daha iyi ifade edebileceğini beyan ettiği başka bir dilde yapabilir. Bu durumda tercüme hizmetleri, beşinci fıkra uyarınca oluşturulan listeden, sanığın seçeceği tercüman tarafından yerine getirilir. Bu tercümanın giderleri Devlet Hazinesince karşılanmaz. Bu imkân, yargılamanın sürüncemede bırakılması amacına yönelik olarak kötüye kullanılamaz.

(5) (Ek: 24/1/2013-6411/ 1 md.) Tercümanlar, il adlî yargı adalet komisyonlarınca her yıl düzenlenen listede yer alan kişiler arasından seçilirler. Cumhuriyet savcıları ve hâkimler yalnız bulundukları il bakımından oluşturulmuş listelerden değil, diğer illerde oluşturulmuş listelerden de tercüman seçebilirler. Bu listelerin düzenlenmesine ilişkin usul ve esaslar yönetmelikle belirlenir.

2013 yılı başında anadilde savunma taleplerine cevap vermek amacıyla getirlen bu düzenlemeden sonra Mart ayında CEZA MUHAKEMESİ KANUNUNA GÖRE TERCÜMAN LİSTELERİNİN DÜZENLENMESİ HAKKINDA YÖNETMELİK çıkartılır.

Mahkemelerin çevirmen ihtiyaçları bu yönetmeliğe göre karşılanacaktır.

Hukuk Muhakemeleri Kanunu

Bu kanunda da muhakeme sürecinde çeviri hizmetlerinden nasıl yararlanılacağı belirlenir.

Yabancı dilde yazılmış belgeler
MADDE 223- (1) Yabancı dilde yazılmış belgeye dayanan taraf, tercümesini de mahkemeye sunmak zorundadır.
(2) Mahkeme kendiliğinden veya diğer tarafın talebi üzerine, belgenin resmî tercümesini de isteyebilir.
Yabancı resmî belgelerin yetkili makamlar tarafından onaylanması zorunluluğu
MADDE 224- (1) Yabancı devlet makamlarınca hazırlanan resmî belgelerin, Türkiye’de bu vasfı taşıması, belgenin verildiği devletin yetkili makamı veya ilgili Türk konsolosluk makamı tarafından onaylanmasına bağlıdır.
(2) Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşmelerin yabancı resmî belgelerin tasdiki ile ilgili hükümleri saklıdır.

(…)

Tercüman ve bilirkişi kullanılması

MADDE 263- (1) Tanık Türkçe bilmezse tercümanla dinlenir.          

(2) Tanık, sağır ve dilsiz olup okuma ve yazmayı biliyorsa, sorular kendisine yazılı olarak bildirilir ve cevapları yazdırılır; okuma ve yazma bilmediği takdirde, hâkim, kendisini işaret dilinden anlayan bilirkişi yardımıyla dinler.